Różne stanowiska inaczej rozkładają akcenty na klasyczne atrybuty boskie:
| Stanowisko | Stosunek do atrybutów |
|---|---|
| Teizm | Przyjmuje wszystkie: wszechmoc, wszechwiedzę, dobroć, transcendencję, osobowość Boga |
| Deizm | Sceptyczny wobec antropomorficznych cech; Bóg jako „wielki zegarmistrz" lub „wielki architekt" — metafory, nie dosłowność |
| Panteizm | Odrzuca boską transcendencję i osobowość — Bóg = natura/wszechświat |
Wewnętrzne napięcia w teizmie:
Jeśli Bóg zna przyszłość w sposób pewny, nie może jej zmienić → nie jest wszechmocny. Albo nie zna jej pewnie → nie jest wszechwiedzący.
Jeśli Bóg jest transcendentny (poza światem), jak może być jednocześnie wszechobecny (w świecie)?
Teodyceja (gr. theos + dike = sprawiedliwość Boga) — pytanie: jak pogodzić istnienie Boga wszechmocnego, wszechwiedzącego i nieskończenie dobrego z istnieniem zła w świecie?
Zło czynione przez człowieka — wynikające z wolnej woli (np. zbrodnie, krzywda zadana drugiemu)
Cierpienie niezawinione przez człowieka — choroby, trzęsienia ziemi, klęski żywiołowe, ból fizyczny
Teodyceja to nie tylko teoretyczny problem — prowadzący sugeruje, że wielu ludzi staje się ateistami lub agnostykami właśnie dlatego, że nie może pogodzić cierpienia z obrazem dobrego i wszechmocnego Boga.
Teoria sformułowana przez Tomasza z Akwinu na podstawie Arystotelesa. Pozwala mówić o Bogu bez popadania w dosłowność ani w milczenie.
Treść wyrażona w nazwie jest orzekana o jej desygnatach w znaczeniu zasadniczo różnym, choć pod pewnym względem takim samym. Pośrednia droga między jednoznacznością a wieloznacznością.
Klasyczny przykład Arystotelesa: słowo „zdrowy"
Analogia atrybucji — wszystkie odnoszą się do zdrowia, ale w różny sposób
Zastosowanie do Boga
W sensie właściwym — dobry jest tylko Bóg (źródło i przyczyna dobra). Człowiek i jego czyny są dobre przez odniesienie do tej pierwotnej, absolutnej dobroci Bożej. Analogia pozwala mówić o Bogu bez dosłowności.
Gdy wybierał się w drogę, przybiegł pewien człowiek i upadłszy przed nim na kolana, pytał go: „Nauczycielu dobry, co mam czynić, aby osiągnąć życie wieczne?" Jezus mu rzekł: „Czemu nazywasz mnie dobrym? Nikt nie jest dobry, tylko sam Bóg".
Odniesienie: Józef Maria Bocheński, Ku filozoficznemu myśleniu — fragment czytany na wykładzie jako ilustracja trudności mówienia o Bogu.
O Bogu możemy mówić tylko o tym, czym nie jest — nie tym, czym jest. Kierunek ku milczeniu, bo Bóg przekracza wszelkie pojęcia.
Teologia apofatyczna to nie „antyteologia" — jest uzupełnieniem, nie zaprzeczeniem podejścia analogicznego. Oba przyznają, że Bóg radykalnie różni się od wszystkiego innego. Teologia negatywna wyciąga z tego bardziej radykalny wniosek: milczenie.
Twórca teorii orzekania analogicznego jako rozwiązania problemu mówienia o Bogu. Korzystał z metafizyki Arystotelesa. Jego teologia naturalna stanowi do dziś podstawę filozofii chrześcijańskiej (neotomizm).
Autor pojęcia desygnatu i przykładu analogii „zdrowy". Jego koncepcja analogii pojęciowej stała się fundamentem tomistycznego sposobu mówienia o Bogu.
Film braci Coen — kadr z kręgielni użyty jako ilustracja „zdrowego człowieka" (John Turturro jako Jesus Quintana). Prowadzący poleca też Fargo i inne filmy z repertuaru Coenów.
Słynny mem internetowy ze Schopenhauerem jako ilustracja „zdrowego lekarstwa" (żartobliwie — eutanazja). Prowadzący pyta studentów o rozpoznanie filozofa.