Amicus Plato, sed magis amica veritas.
Arystoteles — wielki uczeń Platona, ale i jego krytyk. Przez to nie został szefem Akademii Platońskiej. Hasło ludzi, którzy nie zrywają z mistrzem, lecz wierność prawdzie przedkładają nad wierność autorytetowi.
Platon vs Arystoteles — kluczowa różnica
Dwa fundamentalne momenty każdego naturalnego bytu:
To, czym byt faktycznie jest w tej chwili. Moment aktualności. Etymologia: gr. energeja → energia (czyn, działanie, praca). Byt jest „w akcie" gdy posiada daną cechę faktycznie.
To, czym byt może się stać. Moment możności. Byt jest „w potencji" gdy może posiadać daną cechę, ale jej jeszcze nie posiada.
Przykłady z wykładu
Aktualnie pełna (akt) — może stać się pusta (potencja). Pojmujemy ją jako butelkę tylko rozumiejąc oba aspekty jednocześnie.
Aktualnie: zwykły blok marmuru. Potencjalnie: posąg, który może urzeczywistnić rzeźbiarz. Przykład Arystotelesa — ilustrowany Budzącym się niewolnikiem Michała Anioła.
Możność można poznać tylko przez odniesienie do aktu, którego jest możnością. Akt jest warunkiem, regułą i celem potencjalności. Bóg (u Arystotelesa: Pierwszy Poruszyciel) to czysty akt — bez potencji.
Ruch to przejście od potencji do aktu. Wymaga przyczyny, która tego przejścia dokonuje — ta przyczyna to przyczyna sprawcza. Przyczyna aktualizuje potencję, o ile sama jest w akcie.
Ilustracja: Marcel Duchamp, Akt schodzący po schodach (1912) — futurystyczne studium ruchu, użyte na wykładzie jako gra z polską wieloznacznością słowa „akt".
Tomasz łączy drogi 1–3 w jeden argument kosmologiczny oparty na metafizyce Arystotelesa:
Wszystko co się porusza, jest poruszane przez coś innego. Ciąg przyczyn nie może być nieskończony → musi istnieć Pierwszy Poruszyciel (sam nieruszany przez nic).
Każdy skutek ma przyczynę. Nieskończony regres przyczyn jest niemożliwy → musi istnieć Pierwsza Przyczyna Sprawcza.
Wszystkie byty mogą nie istnieć (są przygodne). Gdyby kiedyś nic nie istniało, teraz też nic by nie istniało → musi istnieć Byt Konieczny.
Reguły przyczynowości obowiązują wewnątrz doświadczenia zmysłowego — nie można ich stosować poza nim. Pytanie „co było przyczyną pierwszej przyczyny?" pozostaje bez odpowiedzi w ramach samego rozumu.
Znajdując zegarek na wrzosowisku, wnioskujemy, że musiał go zaprojektować zegarmistrz — bo jest zbyt złożony, by powstać przypadkowo. Podobnie: złożoność i celowość świata wskazuje na Projektanta (Boga).
Oko jest narządem o niezwykłej złożoności i precyzji — służy wyraźnemu celowi (widzeniu). Argument teleologiczny wskazuje: taka celowość musi mieć Projektanta.
Darwin pokazał, że złożone struktury mogą powstać przez dobór naturalny bez inteligentnego projektanta. Argument teleologiczny stracił na sile po 1859 r., choć obrońcy mówią o „inteligentnym projekcie" (irreducible complexity).
Twórca pojęć aktu i potencji, koncepcji Pierwszego Poruszyciela (czysty akt). Jego metafizyka stała się podstawą argumentów Tomasza. Słynne: Amicus Plato, sed magis amica veritas.
Autor pięciu dróg (Quinque viae) do Boga — wykład skupia się na drodze z ruchu i z przyczynowości (argument kosmologiczny). Korzystał z Arystotelesa w służbie teologii chrześcijańskiej.