Wykład 06 · Filozofia

Zakład Pascala i William James

Agnostycyzm jako ukryty wybór, kalkulacja wiary i pragmatyzm religijny
Argument: Zakład Pascala
Kontekst: Egzystencjalny
Myśliciel: William James

Pascal — człowiek wielu talentów

Fizyk

Badał ciśnienie atmosferyczne — stąd jednostka hektopaskal (hPa). Jego doświadczenia z ciśnieniem były przełomowe dla fizyki XVII w.

Matematyk i informatyk

Twórca rachunku prawdopodobieństwa (wraz z Fermatem). Wynalazca pierwszego mechanicznego kalkulatora (Pascaline — ok. 20 egzemplarzy zachowanych). Język programowania Pascal nosi jego imię.

Filozof i teolog

Po głębokiej przemianie duchowej (1654) pisał Myśli — dziennik zmagań filozoficzno-religijnych. Tam słynny fragment o zakładzie.

Punkt wyjścia: problem agnostycyzmu

Pascal (i William James) uważają, że agnostycyzm — pozornie neutralna postawa — to de facto ukryty wybór:

⚖️

Agnostyk „nie gra w grę"?

Pascal: będąc wrzuconym w byt, człowiek musi wybrać — nawet decyzja o niepodjęciu decyzji jest wyborem. James: agnostyk, który wstrzymuje się od osądu, faktycznie wybiera opcję „Boga nie ma" — bo nie żyje tak, jakby Bóg istniał.

Zakład Pascala — struktura argumentu

🎲

Założenia

1. Istnienia Boga nie można dowieść ani obalić rozumowo. 2. Człowiek staje przed alternatywą: Bóg jest albo nie. 3. Musi dokonać wyboru (obojętność = wybór „Boga nie ma").

Macierz wypłat zakładu
Zakładasz, że Bóg jest
Bóg istnieje
Wygrywasz:życie wieczne, zbawienie — zysk nieskończony
Boga nie ma
Tracisz:pewne dobra skończone (wyrzeczenia religijne) — strata skończona

Zważmy zysk i stratę, zakładając, że Bóg jest. Rozpatrzmy te dwa wypadki: jeśli wygrasz, zyskujesz wszystko; jeśli przegrasz, nic nie tracisz. Zakładaj się tedy bez wahania, że jest.

Blaise Pascal, Myśli, fragment o zakładzie
♾️

Kluczowy argument: nieskończoność vs skończoność

Potencjalny zysk (zbawienie = „nieskończone szczęście, nieskończone życie") jest nieskończony. Potencjalna strata (wyrzeczenia w życiu ziemskim) jest skończona. Przy jakimkolwiek prawdopodobieństwie istnienia Boga — wartość oczekiwana wiary jest nieskończona.

Zarzut do Pascala (sam go formułuje)

„Ryzykuję tym, co pewne (moje ziemskie życie) na rzecz czegoś niepewnego". Pascal odpowiada: ta strata skończona jest tak mała wobec nieskończoności, że rachunek opłacalności przesądza na korzyść wiary.

Krytyki zakładu

1. Który Bóg? — analogiczne zakłady można postawić za każdą religię. 2. Autentyczność wiary — czy wiara „kalkulacyjna" jest prawdziwą wiarą? 3. Zbyt wiele opcji — tablica wypłat jest uproszczona (zakłada binarność Bóg/nie-Bóg).

William James — pragmatyzm religijny

🧪

Pragmatyzm: prawda to co działa

James (twórca pragmatyzmu) uważa, że przekonania należy oceniać po ich skutkach praktycznych. Wiara religijna — jeśli przynosi poczucie sensu, siłę życiową, moralność — ma wartość pragmatyczną niezależnie od metafizycznych dowodów.

🔥

„The Will to Believe" (1896)

Tytuł słynnego eseju Jamesa: „Wola wiary". W sytuacjach, gdy nie mamy dowodów, a decyzja jest pilna i żywotna — mamy prawo, a nawet obowiązek, opowiedzieć się na podstawie woli i potrzeb praktycznych.

🌅

Argument egzystencjalny

Wobec skończoności życia (kiedyś się pojawiliśmy, kiedyś umrzemy) — czysto intelektualne zawieszenie sądu nie jest już tak racjonalną postawą. Nasza egzystencjalna sytuacja czyni wybór nieuchronnym.

Myśliciele

Blaise Pascal (1623–1662)

Matematyk, fizyk, filozof, teolog jansenistyczny
Myśli (Pensées, pośmiertnie 1669)Zbiór fragmentów — autobiograficzny, filozoficzno-religijny. Fragment o zakładzie w rozdziale „Nieskończoność i nicość". Pascal pisał go dla „niewierzącego liberała", by pokazać racjonalność wiary.

Nawrócenie (nuit de feu, „noc ognia") — 23 listopada 1654. Pergamin z opisem mistycznego doświadczenia znaleziony po śmierci wszytym w jego strój.

William James (1842–1910)

Amerykański psycholog i filozof, twórca pragmatyzmu
The Will to Believe (1896)Esej uzasadniający prawo do wiary w sytuacji braku dowodów. Odpowiedź na agnostycyzm Huxleya i W.K. Clifforda.
Varieties of Religious Experience (1902)Badanie doświadczeń religijnych z perspektywy psychologicznej i pragmatycznej.
← Powrót do listy wykładów