Wykład 01 · Historia Sztuki

Świt Odrodzenia

Protorenesans — między gotykiem a nowożytnością
Temat: Protorenesans
Czas: XIII–XIV/pocz. XV w.
Region: Europa Płn. + Włochy

Geografia sztuki — podział Europą Alpami

Europa Północna

  • Gotyk dominuje do XVI w.
  • Anglia — gotyk płomienny do XVI w.
  • Flandria, Burgundia — bogaci mecenasi
  • Malarstwo tablicowe i książkowe
  • Precyzja detalu, realizm materialny

Europa Południowa (Italia)

  • Spuścizna antyku — wcześniejsze otwarcie
  • Sąsiedztwo Bizancjum (do 1453)
  • Maniera greca → przełom wcześniejszy
  • Florencja i Siena — dwie rywalizujące republiki
  • Protorenesans jako włoskie zjawisko XIV w.

Rzeźba gotycka — zwiastuny nowego

Rzeźby z Reims (XIII w.)

  • Grupy Nawiedzenia i Zwiastowania
  • Mistrz Figur Antycznych — kontrapost
  • Styl mokrych szat — wpływ włoski
  • Wyzwalanie się rzeźby spod prawa ramy

Fundatorzy z Naumburga (ok. 1250)

  • Herman i Regelinda — Mistrz z Naumburga
  • Gesty podpatrzone u konkretnych osób
  • Palec przytrzymujący połę płaszcza
  • Indywidualizacja wyrazu twarzy

Piotr Parler — autoportret (Praga)

  • Katedra Świętego Wita, Praga
  • Własny wizerunek wśród fundatorów
  • Geneza portretu nowożytnego
  • Architekt + inżynier (Zegar Orloj)

Wit Stwosz — Ołtarz Mariacki (1477–89)

  • Lipowe drewno, polichromia, złocenia
  • Styl łamany szat — typowy gotyk późny
  • Modele: rajcy miasta Krakowa (żylaki!)
  • Krucyfiks lakerowski — perizonium w ruchu

Malarstwo książkowe i tablicowe

Bracia Limburg — Herman, Jean, Paul

Iluminatorzy z Flandrii, czynni ok. 1400–1416

Twórcy Très Riches Heures du Duc de Berry — najsłynniejszego kalendarza miniatorskiego. Każdy miesiąc: sceny pracy, pejzaże, architektura zamków. Orzający chłop rzuca cień — niemal nowożytne widzenie. Miniatury = „powiększone" obrazy tablicowe. Zginęli na zarazę (1416); manuskrypt dokończono ok. 1450 (Barthélemy d'Eyck) i ok. 1485 (Colombe).

Robert Campin (Mistrz z Flémalle)

Malarstwo tablicowe, Flandria, pocz. XV w.

Tryptyk Mérode — Zwiastowanie. Scena religijna we wnętrzu niderlandzkiej izby mieszczańskiej: wygaszona świeca (Matka Boska brzemienna = nie potrzeba już ziemskiego światła), lilia, pułapka na myszy św. Józefa (diabeł), widok Brugii za oknem. Nauczyciel Jana van Eycka (hipoteza).

Włochy XIV w. — Maniera Greca i przełom

🎨

Maniera greca / Maniera Bizantina

Styl malowania wzorowany na ikonach bizantyjskich. Hierarchiczny układ, frontalność, złote tło, brak modelunku światłocieniowego, wydłużone postaci, szrafowania. Dominował we Włoszech do XIII/XIV w.

Cimabue (ok. 1240–1302)

  • Maestà z Luwru — klasyczna maniera greca
  • Złote tło, hierarchia aniołów
  • Uczeń: Duccio i Giotto

Duccio di Buoninsegna

  • Madonna Rucellai — szkoła sieneńska
  • Delikatniejsze modelowanie twarzy
  • Trochę mniej płaski niż Cimabue

Giotto — ojciec malarstwa nowożytnego

"Przetłumaczył malarską sztukę z Greki na łacinę i przez to uczynił nowoczesną." — Cennino Cennini

Innowacje Giotta

  • Naturalizm — obserwacja rzeczywistości
  • Modelowanie postaci na sposób rzeźbiarski
  • Tron budowany w głąb — pierwsze ujęcia przestrzenne
  • Emocjonalność i ekspresja postaci
  • Sceny narracyjne, gest, fizyczność

Kaplica Scrovegnich (Arena), Padwa

  • Fresk — cykl 1304–1306
  • Sceny z życia Chrystusa i Marii
  • Iluzjonistyczna architektura jako ramy
  • Technika grisaille w dolnych strefach

Wpływ zakonów żebraczych na sztukę

✝️

Franciszkanie

Emocjonalny, bezpośredni stosunek do Boga. Pochwała Bożego Stworzenia — świat materialny nie jest zły. Propagują realizm i obserwację natury.

📖

Dominikanie

Intelektualna analiza rzeczywistości. Zakony kaznodziejskie w miastach. Pochwała Bożego Stworzenia przez metodę naukową i filozoficzną.

Wniosek

Oba zakony dały „zielone światło" dla obserwacji świata i człowieka w sztuce. Stało się to siłą napędową zmian, które doprowadzą do renesansu. Kościół — dotychczasowy cenzor sztuki — sam staje się motorem zmian.

Kluczowe pojęcia

Protorenesans Maniera greca Styl łamany (szaty) Malarstwo książkowe Tryptyk Maesta Kontrapost Styl mokrych szat Grisaille Nowożytność = 1401 w historii sztuki
~1250

Mistrz z Naumburga — fundatorzy katedry, indywidualizacja postaci

1280–1310

Cimabue, Duccio — przełom w Toscanii

1304–06

Giotto — Kaplica Arena, Padwa

ok. 1400

Bracia Limburg — Très Riches Heures du Duc de Berry

ok. 1420

Robert Campin — Tryptyk Mérode

1483

Wit Stwosz — Ołtarz Mariacki, Kraków (gotyk + nowożytna obserwacja)

1453

Upadek Konstantynopola → koniec Bizancjum → koniec średniowiecza