Wykład 04 · Historia Sztuki

Nowożytność — XV wiek

Szkoła wenecka · Manieryzm · Palladio · Tycjan
Temat: Renesans dojrzały / późny
Czas: XV–XVI wiek
Region: Wenecja + Rzym

Oś czasu — epoki renesansu

Renesans wczesny (XIV–XV w.)

  • Quattrocento — wiek XV
  • Florencja jako centrum
  • Konkurs 1401 jako data symboliczna

Renesans dojrzały (ok. 1480–1527)

  • Leonardo, Rafael, Michał Anioł
  • Rzym przejmuje pałeczkę od Florencji
  • Sacco di Roma 1527 = koniec

Renesans późny + Manieryzm (XVI w.)

  • Cinquecento — wiek XVI
  • Sobór Trydencki 1545–1563
  • Most między renesansem a barokiem

Szkoła wenecka — odrębność

🌊

Dlaczego Wenecja jest inna?

Wilgoć niszczy freski → malarze przechodzą na płótno (olej). Upadek Bizancjum 1453 → emigracja intelektualistów bizantyjskich. Handel z Bliskim Wschodem → egzotyczne wpływy, postacie w turbanach, przepych. Specyficzne weneckie światło — miękkie kontury, mgła, odbicia w kanałach.

Szkoła florencka/rzymska — Linearyzm

  • Rysunek jako podstawa (disegno)
  • Krawędzie zamykające formy
  • Idealizacja, pewna teatralność
  • Michał Anioł: „Wenecjanie nie umieją rysować"
  • Statyczność, harmonia, geometria

Szkoła wenecka — Malarskość

  • Kolor i plama nad rysunkiem
  • Postać wtopiona w atmosferę barwną
  • Miękkie, nieokreślone kontury
  • Tycjan: kolorysta par excellence
  • Rubens → kolekcjoner weneckich dzieł

Spór trwały: linearyzm vs. malarskość

Ta opozycja powróci w baroku (Poussin vs. Rubens), w XIX w. (Ingres vs. Delacroix). Fundamentalny dylemat sztuk plastycznych niezależny od epoki.

Andrea Palladio — architektura renesansowa

Andrea Palladio (1508–1580)

Architekt z Vicenzy — Cztery Księgi o Architekturze (traktat wzorowany na Witruwiuszu)

Swobodne dysponowanie elementami antycznymi. Proporcje, harmonia, czystość formy. Współczesna „palladiańska" architektura = jego spuścizna.

Villa Rotonda (Villa Capra), Vicenza, ok. 1570 Budowla centralna, plan krzyżowy, 4 identyczne portyko. Stylistycznie: renesans dojrzały. Chronologicznie: renesans późny — przykład elastyczności periodyzacji.
Il Redentore, Wenecja, 1577–92 Fasada: podwojone podpory, nakładające się tympanony. Wnętrze: bazylika z kaplicami bocznymi, kopuła. Łączy budowlę podłużną i centralną. Pierwowzory rozwiązań barokowych.
Serliana (motyw Palladio/Serlio) Łuk pełny flankowany węższymi otworami prostokątnymi, rozdzielonymi kolumnami. Zastosowanie w Bazylice Palladiańskiej w Vicenzy.

Jacopo Sansovino — Biblioteka Marciana

📚

Biblioteca Marciana, Wenecja, ok. 1537

Dwukondygnacyjna budowla horyzontalna, arkady ujęte podwojonymi podporami (porządek dorycki na dole, joński na górze), plastyczność elewacji przez kontrasty światłocieniowe. Historycy sztuki dostrzegają tu zaczątki manieryzmu.

Malarze weneccy i szkoła rzymska

Andrea Mantegna

  • Zięć Bellinich — dostęp do sekretów malarstwa weneckiego
  • Camera degli Sposi, Mantua — Oculus (perspektywa sotto in sù)
  • Bardzo precyzyjny rysunek, rzeźbiarskość form
  • Eksperymentator iluzjonizmu

Tycjan (Tiziano Vecellio)

  • Twarz szkoły weneckiej XVI w.
  • Portrecista cesarzy (Karol V)
  • Kolorysta: postać wtopiona w krajobraz
  • Anegdota: Karol V podniósł pędzel Tycjana
  • Albrecht Dürer zazdroszczył mu statusu w Wenecji

Michał Anioł (kontekst)

  • Reprezentant szkoły florenckiej/rzymskiej
  • Rzeźbiarz myślący rysunkiem i bryłą
  • Długi żywot: renesans → manieryzm → barok
  • Sąd Ostateczny — Kaplica Sykstyńska
  • Protoplasta manieryzmu (chociaż sam go nie nazywał)

Piero della Francesca

  • Nurt naukowy szkoły florenckiej
  • Portret dyptyk Federigo da Montefeltro
  • Typ florencki: profil na tle krajobrazu
  • Relatywizm barwny, ale postać vs. pejzaż = różne rejestry

Manieryzm — most między renesansem a barokiem

🌀

Cechy manieryzmu

Figura serpentinata (skręcone ciało), przesadna miękkość lub twardość form, napięcie i niepokój, przeskakiwanie kolegów i rywali. Wyczerpanie w połowie XVI w. — potrzeba nowej jakości. Giulio Romano (uczeń Michała Anioła) jako przedstawiciel.

Sobór Trydencki 1545–1563

Punkt zwrotny: po Soborze artyści dostają precyzyjne wytyczne. Manieryzm wyczerpany. Zaczyna się szukanie nowego języka. Bracia Carracci zakładają Akademię w Bolonii (1585). Wkrótce: barok.

Kluczowe pojęcia

Cinquecento Sacco di Roma 1527 Malarskość (pittoresco) Linearyzm (disegno) Sotto in sù (perspektywa z dołu) Figura serpentinata Serliana Sobór Trydencki Palladiański Olej na płótnie (wenecka innowacja)