Wykład 05 · Historia Sztuki

Renesans w Europie Północnej

Co widać w lustrze świata? — Niderlandczycy, Niemcy, Francja
Temat: Renesans północnoeuropejski
Czas: XV–XVI wiek
Region: Flandria, Niemcy, Francja

Dwa modele obrazu

Włoskie okno na świat

  • Obraz = rama okna
  • Linie perspektywiczne zbiegają na horyzoncie
  • Narzędzie iluzji głębi
  • Idealizacja człowieka
  • Wpisywanie w struktury geometryczne

Niderlandzkie lustro świata

  • Obraz = lustro — precyzja jak odbicie
  • Maksymalna dokładność każdego detalu
  • Włosy łonowe, niebezpieczne, łzy na policzkach
  • Obserwacja codzienności
  • Spuścizna z miniatorstwa

Kontekst — czynniki kształtujące renesans północny

Grafika i druk

  • Drzeworyt i miedzioryt — powielanie idei
  • Reformacja korzysta z druku (paszkwile, tezy)
  • Graficy rozpowszechniają wzory ikonograficzne
  • Marcantonio Raimondi — grafiki Rafaela → Manet

Reformacja 1517

  • Martin Luther, Wittenberga
  • Lukas Cranach Starszy — sąsiad i zwolennik Lutra
  • Ikonoklazm → znikanie tematów religijnych na północy
  • Sobór Trydencki — odpowiedź Kościoła

Podróże artystów

  • Nie wszyscy jeździli do Włoch
  • Ci, którzy jeździli: „italianizanci" niderlandzcy
  • Bruegel był we Włoszech — bez efektu
  • Dürer we Włoszech dwukrotnie — silny wpływ

Malarze niderlandzcy XV wieku

Jan van Eyck (ok. 1390–1441)

Malarz i iluminator — dewiza: „Als ich kan" (Tak jak potrafię)

Służył księciu Burgundii Filipowi Dobremu — misje dyplomatyczne, podróże po Europie. Zaczął jako iluminator (Godzinki Mediolańsko-Turyńskie). Technika: tempera/olej na desce, niezwykła precyzja. Pionier portretu 3/4 (zamiast włoskiego profilu). Sygnował dzieła, ceniony za życia.

Ołtarz Gandawski (Adoracja Baranka Mistycznego), 1432 Gemeenschappelijk werk z Hubertem van Eyckiem. Wielkie poliptychy. Adam i Ewa z idealnym studium ciała.
Portret małżonków Arnolfini, 1434 Słynne lustro — odbicie samego artysty? Symbol zawartego małżeństwa lub świadectwa zawarcia. Pies, sandały, lustro z miniaturkami Pasji — gęsty symbolizm.

Robert Campin (Mistrz z Flémalle, ok. 1375–1444)

Prawdopodobny nauczyciel Jana van Eycka

Tryptyk Mérode — Zwiastowanie w mieszczańskiej izbie. Józef cieśla z pułapką na myszy (Chrystus = pułapka na diabła). Precyzja materialnych detali, otwarte okno na miasto (Brugia).

Rogier van der Weyden (ok. 1400–1464)

Mistrz ekspresji emocjonalnej

Zdjęcie z Krzyża — szloch, ból, łzy spływające po policzkach. Sąd Ostateczny (Beaune). Gotycka konwencja z nowożytną obserwacją.

Mistrzowie niemieccy

Albrecht Dürer (1471–1528)

  • Norymberga — uczeń złotnika, stał się grafikiem
  • Dwa pobyty we Włoszech (Wenecja)
  • „W Wenecji jestem panem, w Norymberdze — rzemieślnikiem"
  • Autoportret stylizowany na włoskiego mece
    nasa — okno w tle
  • Melancholia I, Rycerz, śmierć i diabeł

Matthias Grünewald (ok. 1470–1528)

  • Ołtarz z Isenheim — arcydzieło ekspresji
  • Ukrzyżowanie: zielona, rozkładająca się skóra
  • Mentalnościowo gotyk, ale siła wyrazu nieznana
  • Mroczna mistyczna intensywność

Lukas Cranach Starszy (1472–1553)

  • Sąsiad i protektor Marcina Lutra
  • Portrecista reformatorów
  • Nagie Wenus — delikatna erotyka renesansowa

Hans Holbein Młodszy (1497–1543)

  • Nadworny malarz Henryka VIII
  • Portret jako dokument fizjonomii
  • Ambasadorzy — anamorfoza (czaszka)

Niderlandczycy XVI wieku

Hieronim Bosch (ok. 1450–1516)

  • Przełom X/XV w. — mentalność mroczna gotyku
  • Ogród rozkoszy ziemskich — humanistyczna wizja człowieka
  • Prawda o człowieku, grzechu, głupocie

Pieter Bruegel Starszy (ok. 1525–1569)

  • „Malarz-filozof" — wiedział o naturze ludzkiej
  • We Włoszech był — ale nie wywarły wpływu
  • Myśliwi w śniegu, Wieża Babel
  • Sceny chłopskie — nowy temat główny

Malarze francuscy

🇫🇷

Jean Fouquet i Jean Clouet

Fouquet — iluminator i portrecista królewski (autoportret na medalionie). Clouet — portrecista, nie znamy pewnych dzieł. Obaj na styku gotyku i nowożytności, z dostępem do wpływów włoskich poprzez podróże dyplomatyczne.

Kluczowe pojęcia

Niderlandzcy prymitywy Obraz jako lustro Obraz jako okno Iluminator → malarz tablicowy Portret 3/4 (van Eyck) Reformacja 1517 Ikonoklazm Anamorfoza (Holbein) Drzeworyt / miedzioryt Italianizanci niderlandzcy