Wykład 06 · Historia Sztuki
Barok Włoski
Bernini vs. Borromini — rywalizacja która zmieniła Rzym
Kontekst — kontrreformacja
Sobór Trydencki (1545–1563)
Odpowiedź Kościoła na reformację Lutra. Karol Boromeusz (biskup Mediolanu) formułuje precyzyjne zasady dla sztuki: ortodoksyjna ikonografia, zakaz nagości w scenach religijnych, klarowność przekazu, emocjonalne poruszenie widza. Jezuici (Ignacy Loyola) — „ku większej chwale Boga" (AMDG). Po Soborze: barok wczesny (kontreformacyjny).
"Ani w kościele, ani w żadnym innym miejscu nie można przedstawiać świętego obrazu, który by zawierał fałszywy dogmat. [...] trzeba unikać wszystkiego, co świeckie, szpetne lub nieprzyzwoite." — Karol Boromeusz
💧
Fontanny barokowe
Na początku XVII w. do Rzymu doprowadzono wodę z antycznych akweduktów. Pojawiło się zapotrzebowanie na artystyczne zagospodarowanie wody — Bernini jako mistrz fontann. Woda = medium rzeźbiarskie.
Papieże i ich faworytów
Urban VIII
(1623–44)
Faworyt: Bernini. Wielkie zlecenia dla Berniniego — Baldachim w bazylice Świętego Piotra, Fontanna Tritonów.
Innocenty X
(1644–55)
Faworyt: Borromini. Bernini traci łaski. Borromini projektuje San Carlino. Portret papieski Velázqueza.
Aleksander VII
(1655–67)
Bernini wraca do łask. Kolumnada Świętego Piotra. Ekstatyczne projekty.
Il Gesù — prototyp kościoła barokowego
Kościół Il Gesù, Rzym (Jezuici)
Architekci: Giacomo da Vignola (plan) + Giacomo della Porta (fasada), ok. 1568–84
Pierwsza ważna realizacja reprezentująca barok wczesny kontreformacyjny. Plan: bazylika z kaplicami bocznymi (zamiast naw bocznych) — umożliwia prywatną dewocję przy dobrej akustyce dla kazań jezuickich. Fasada: dwukondygnacyjna, woluty łączące kondygnacje, nisze z figurami, plastyczność ściany. Sklepienie: Triumf Imienia Jezus (freski Baciccia — iluzjonizm!).
Gian Lorenzo Bernini — rzeźba i architektura
Gian Lorenzo Bernini (1598–1680)
Architekt, rzeźbiarz, malarz — geniusz barokowego Rzymu
Syn rzeźbiarza Pietro Berniniego. Dziecięcy geniusz — papieże zlecali mu prace od wczesnej młodości. Od 1620 r.: główny architekt bazyliki Świętego Piotra (po Carlo Maderno). Miał cały zespół architektów i budowniczych. Operował we wszystkich dziedzinach jednocześnie — rzeźba + architektura + fontanny = opera totale.
Baldachim (Ciborium) w bazylice Świętego Piotra, 1623–34
Brąz (zrabowany z Panteonu — stąd: „Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini"). Kręcone kolumny salomoniczne. Punkt kulminacyjny wnętrza nad grobem Świętego Piotra pod kopułą Michała Anioła.
Kolumnada Świętego Piotra, 1656–67
Dwa półkoliste ramiona z 284 kolumnami. Jak ramiona kościoła ogarniające wiernych. Bernini: „Kościół wyciąga ramiona ku herettykom, by ich przygarnąć."
Ekstaza Świętej Teresy z Ávili, 1645–52
Kaplica Cornaro, Santa Maria della Vittoria. Marmur — wygląda jak tkanina. Teatr mistycznego przeżycia. Rodzina Cornaro „ogląda" scenę z lóż po bokach.
Fontanna Czterech Rzek (Piazza Navona), 1648–51
Nil, Ganges, Dunaj, La Plata — rzeki czterech kontynentów. Obelisk na szczycie. Legenda: Nil zakrywa oczy, bo nie chce patrzeć na kościół Borominiego (Sant'Agnese in Agone).
Francesco Borromini — architekt niepokoju
Francesco Borromini (1599–1667)
Architekt — mistrz dynamicznej formy i geometrii nieeuklidesowej
Introwertyk, trudny w obsłudze, zazdrosny o sukcesy Berniniego. Faworyt papieża Innocentego X. Jego architektura: falujące ściany, elipsy, spirale, formy wklęsło-wypukłe. Zakończył życie samobójstwem.
San Carlo alle Quattro Fontane (San Carlino), 1638–41
Najmniejszy barokowy kościół Rzymu, mieszczący się w jednym filarze bazyliki Świętego Piotra. Eliptyczny plan, falująca fasada, genialna geometria złudna przestrzeni.
Sant'Ivo alla Sapienza, 1642–60
Plan gwiazdy Dawida z zaoblonymi narożnikami. Spiralna latarnia — unikat w architekturze europejskiej.
Bernini vs. Borromini
Bernini
- Ekstatyczny, teatralny
- Rzeźba + architektura
- Nurt idealistyczny
- Papieże: Urban VIII, Aleksander VII
- Towarzyski, dworski
- Kolumnada, Baldachim
Borromini
- Geometria dynamiczna, falujące ściany
- Tylko architektura
- Innowator formy
- Papież: Innocenty X
- Introwertyczny, samotniczy
- San Carlino, Sant'Ivo
Kluczowe pojęcia
Barok kontreformacyjny
Jezuici (AMDG)
Il Gesù (typ planu)
Woluty
Baldachim
Kolumny salomoniczne
Opera totale
Elipsa (Borromini)
Fontanna barokowa
Falująca fasada
Ekstaza mistyczna w rzeźbie