Wykład 09 · Historia Sztuki

Barok Klasycyzujący

Francja, Anglia, Holandia — barok poza Włochami
Temat: Barok klasycyzujący
Czas: XVII wiek
Region: Francja, Anglia, Amsterdam

Barok klasycyzujący — co to jest?

Barok włoski (Rzym)

  • Dynamika, ekspresja, teatralność
  • Falujące ściany, spirale
  • Rzeźba i architektura jako opera totale
  • Bernini, Borromini
  • Emocje nad rozumem

Barok klasycyzujący (Francja, Anglia)

  • Symetria, ład, harmonia, umiar
  • Kąty proste, czytelne podziały
  • Rysunek nad kolorem
  • Grand goût — wielki smak
  • Rozum nad emocją

Dlaczego Francja jest inna?

Racjonalna mentalność Francuzów + chęć odróżnienia się od Rzymu (barok papieski) + instytucjonalizacja sztuki w Akademii Królewskiej (1648) → nowy styl z własnymi zasadami: rysunek > kolor, idealizacja natury, hierarchia gatunków malarskich.

Akademia Królewska w Paryżu (1648)

🏛️

Académie royale de peinture et de sculpture

Założona z inicjatywy ministrów królewskich, z pieniędzmi Ludwika XIV. Pierwszy rektor: Charles Le Brun (nadworny malarz króla). Akademia kodyfikuje sztukę jako system możliwy do nauczenia — rysunek jako fundament, idealizacja natury, wzorce antyczne i klasyczne, hierarchia gatunków. Artysta akademicki = nobilitowany ponad rzemieślnika.

Hierarchia gatunków

  • 1. Malarstwo historyczne (mit, Biblia)
  • 2. Portret
  • 3. Pejzaż heroizowany
  • 4. Scena rodzajowa
  • 5. Martwa natura (najniżej)

Zasady akademii

  • Rysunek > kolor (idea vs. emocja)
  • Naśladowanie natury, ale idealizowanej
  • Wzorce antyczne i klasyczne
  • Pejzaż tylko heroizowany, nie plener
  • Spór: pusinisci vs. rubeniści

Francja — architektura i Wersal

👑

Ludwik XIV — Król Słońce (panowanie 1643–1715)

Sztuka jako narzędzie propagandy absolutyzmu. Utożsamia się z Apollem (słońcem). 1672: przeprowadzka z Luwru do Wersalu — kontrola arystokracji. Wersal jako model dla całej Europy (Schönbrunn, Wilanów). Patron Berniniego, ale odrzucił jego projekt Luwru.

Pałac Wersalski — typ entre cour et jardin Architekci: Louis Le Vau (pałac), Charles Le Brun (wnętrza), André Le Nôtre (ogrody). Symetria, rytm, trzy arterie do Paryża przed pałacem. Ogrody geometryczne — dziesiątki hektarów, fontanny, kanały, rzeźby mitologiczne. Fasada ogrodowa: 3 kondygnacje, ryzality kolumnowe.
Galeria Zwierciadlana, Wersal Piano nobile. Wielkie okna portfenêtre skorelowane z lustrami naprzeciw — najdroższe wnętrze epoki. Plafon wzorowany na Galerii Apollina w Luwrze. Przejście do sali audiencji królewskiej.
Wschodnia fasada Luwru — Claude Perrault (ok. 1667–74) Jeden z najelegantszych przykładów baroku klasycyzującego: rytmiczne kolumnady parzyste, ryzality zamykające poziomą fasadę, piano nobile z Galerią Apollina.
Kościół Inwalidów (Hôtel des Invalides), Jules Hardouin-Mansart Kompleks dla weteranów Ludwika XIV. Kopuła, kąty proste, kolumnady, tympanony — umiar i majestat zamiast wybujalości.

Rzeźba barokowa we Francji

François Girardon (1628–1715)

Rzeźbiarz — realizator ogrodów wersalskich, nagrobków

Wielokrotne podróże do Rzymu, studium rzeźby antycznej. Autor znacznej części rzeźb wersalskich, głównie tematyki mitologicznej. Stonowane emocje na twarzach — kontrast z ekspresją Berniniego.

Porwanie Prozerpiny, Wersal Prawie 3-metrowa rzeźba z jednego bloku marmuru. Spiralna kompozycja — „dyskusja" z Giambologną i Berninim. Dynamika przy zachowaniu klasycyzującego umiaru w wyrazie twarzy.
Apollo obsługiwany przez nimfy (grota Wersalu) Grupa rzeźbiarska w sztucznej grocie. Apolon wzorowany na Apollu Belwederskim. Woda + rzeźba = medium barokowe.
Nagrobek kardynała Richelieu Omdlewający kardynał otoczony płaczącymi niewiastami. Powściągliwość emocji vs. berniński dramatyzm.

Étienne Maurice Falconet (1716–1791)

Rzeźbiarz późnobarokowy — na granicy rokoka

Jego Milon z Krotonu (dynamiczna walka z lwem) to jeszcze pełny późny barok. Kąpiąca się (ok. 80 cm) — taneczny rytm, elegancja rokoka. Największe dzieło: pomnik Piotra Wielkiego w Petersburgu.

Jeździec Miedziany — Pomnik Piotra I, Petersburg (1782) Zlecenie carycy Katarzyny II (za radą Diderota). Koń na dwóch nogach, podparty ogonem na wężu (symbol Szwecji, wroga Rosji). Twarz cara — dzieło uczennicy Falconeta, Marie-Anne Collot. Jeden z najsłynniejszych pomników konnych epoki.

Malarstwo francuskie

Nicolas Poussin (1594–1665)

Malarz — „malarz-filozof", lider pusinistów, cały czas w Rzymie

Samouk lub prawie. Wielki erudyta — historyk, mitolog. Od 1624 r. w Rzymie z własnego wyboru. Studiuje antyk, Rafaela, Tycjana, Domenichiniego. Raz sprowadzony przez Richelieu do Paryża — wrócił do Rzymu przy pierwszej okazji. Dbał o prawdę historyczną (apostołowie leżą przy stole jak Rzymianie). Priorytety: rysunek, idea, intelekt.

Rzeź Niewiniątek (ok. 1628–29) Bardzo wczesne — dynamika, teatralność, zrozpaczona matka powstrzymująca żołnierza. Obraz, który zdumił Francisa Bacona krzyczącymi ustami matki.
Natchnienie Poety Dojrzałe dzieło. Synteza: weneckie światło, monumentalna skala baroku, idealizacja postaci à la Rafael. Kompozycja prosta, koloryt lokalny.

Philippe de Champaigne (1602–1674)

Portrecista oficjalny — wzorzec portretu reprezentacyjnego

Stworzył kanoniczny model portretu oficjalnego baroku francuskiego: postać od stóp do głów (en pied), teatralnie rozwinięta kotara, elementy architektury klasycyzującej, idealizacja + fizjonomiczne podobieństwo.

Hyacinthe Rigaud — Portret Ludwika XIV w stroju koronacyjnym (1701) Inspirowany de Champagnem i Van Dyckiem. Gronostajowy płaszcz, berło, korona, lilie burbońskie, kolumna władzy. Lekki kontrapost à la taniec. Silna idealizacja — król już starszy, ale wychudza go malarz.
Georges de La Tour (1593–1652) — nurt karawagionistyczny Nie należy do oficjalnego nurtu akademickiego. Tenebrizm, sceny przy świecy, codzienność mieszczan i żebraków. Dłużnik Caravaggia.

Anglia — Inigo Jones, Christopher Wren

🔥

Wielki Pożar Londynu (1666)

Zniszczył znaczną część średniowiecznego Londynu łącznie z katedrą Świętego Pawła w formie gotyckiej. Otwarcie na wielki projekt urbanistyczny — Christopher Wren zaproponował całkowitą przebudowę Londynu, lecz zrealizowano tylko część planów (konflikty własnościowe).

Christopher Wren (1632–1723)

Architekt — znajomy króla Karola II Stewarta od dzieciństwa

Wielokrotne podróże do Paryża, obserwacja rozbudowy miasta. Wielka szansa po pożarze Londynu.

Katedra Świętego Pawła, Londyn (1675–1710) Barok klasycyzujący: formy proste, kąty proste, kolumny parzyste, tympanony, pilastry. Kopuła na przecięciu nawy i transeptu. Wnętrze eleganckie i rozświetlone. Wzorowane na katedrach Wren zaprojektował jeszcze ~50 innych londyńskich kościołów po pożarze.

Inigo Jones (1573–1652)

Architekt — wprowadził palladianizm do Anglii

Podróże do Włoch, bezpośredni kontakt z architekturą Palladia. Pierwszy świadomie klasyczny budynek Wielkiej Brytanii.

Queen's House, Greenwich (1616–35) Palladianizm: kąty proste, białe ściany, wyraźne podziały, kolumnady boczne łączące skrzydła. Eleganckie wnętrze — wzorzec dla arystokratycznych rezydencji angielskich.

Palladianizm — alternatywa dla baroku papieskiego

W krajach protestanckich (Anglia, Holandia) palladianizm staje się świadomym wyborem odróżniającym się od dekoracyjnego baroku rzymskiego — synonimem sztuki papieskiej. Palladio = protestancki klasycy.

Holandia — Ratusz Amsterdamski

Ratusz w Amsterdamie (Jacob van Campen, 1648–65) Fundator: burmistrz Nicolaes Tulp (znany z Lekcji Anatomii Rembrandta). Dziś pałac królewski. Wielki porządek pilastrów, ryzalit centralny z tympanonem, kąty proste. Znakomity przykład holenderskiego baroku klasycyzującego — powściągliwego, mieszczańskiego.

Kluczowe pojęcia

Barok klasycyzujący Grand goût Akademia Królewska Paryż (1648) Wersal (entre cour et jardin) Ogród francuski Pusinisci vs. rubeniści Nicolas Poussin Hiérarchie des genres Palladianizm Wielki Pożar Londynu (1666) Katedra Świętego Pawła (Wren) Portret oficjalny (en pied) Jeździec Miedziany (Falconet)