Wykład 10 · Historia Sztuki

Barok Hiszpański

Velázquez — realista, dworzanin, geniusz pędzla
Temat: Barok hiszpański
Czas: XVII wiek
Region: Sewilla → Madryt

Kontekst — Hiszpania XVII wieku

Polityka i religia

  • Kontrreformacja gorliwie przyjęta przez Hiszpanów
  • Inkwizycja działała w ścisłym związku z królem
  • Wiek XV: potęga morska i kolonialna (szczytu)
  • XVII w.: powolny upadek, Holandia zyskuje
  • Uznanie niepodległości Holandii: 1648

Mistycy i ich wpływ na sztukę

  • Św. Jan od Krzyża — zjednoczenie z Bogiem przez miłość
  • Św. Teresa z Ávili — ekstaza, bezpośredni kontakt z Bogiem
  • Mistycyzm → malarze pokazują ekstazę poprzez realizm
  • Oszczędne użycie krwi (wbrew konwencji włoskiej)
  • Głęboka emocja religijna, nie widowiskowe cierpienie

Mecenat i struktura społeczna

  • Brak warstwy mieszczańskiej — mecenat arystokratyczny
  • Główni mecenasi: król, arystokracja, zakony
  • Sewilla — port, krzyżówka wpływów artystycznych
  • Madryt — centrum kariery (dwór Habsburgów)
  • Dominujące tematy: pokuta, ekstaza, portret, historia

Habsburgowie — dynastia degeneracji

  • Małżeństwa w bliskiej rodzinie → degeneracja
  • Charakterystyczne cechy: wysunięta żuchwa, dolna warga
  • Karol V → Filip II (kolekcjoner) → Filip IV (mecenas Velázqueza)
  • Polityka dynastyczna → tysiące portretów
  • Kolekcja flandryjska, niderlandzka, włoska w Prado

Flandria pod Habsburgami

Flandria (dzisiejsza Belgia) należała do hiszpańskich Habsburgów. Północne Niderlandy zbuntowały się i proklamowały Holandię. Stąd: kolekcje Boscha, van Eycka, van der Weydena w Prado — dostępne dla Velázqueza. Rubens (Flandria) i Velázquez (Hiszpania) znali się osobiście — różnica wieku: 22 lata.

Diego Velázquez — „malarz wszystkich malarzy"

Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (1599–1660)

Nadworny malarz Filipa IV — „książę malarzy" (Édouard Manet)

Urodzony w Sewilli. Nauka u Francisca Pacheco (przyszłego teścia). Technika: alla prima, długi pędzel, szybkość. Jako szambelan — klucz do wszystkich komnat królewskich + ogromne obowiązki dworskie. Umarł wyczerpany pracą, 61 lat. W 1658 r. (2 lata przed śmiercią) wreszcie uzyskał upragniony tytuł kawalera Zakonu Santiago.

ok. 1617 — Sewilla

Kształcenie u Francisca Pacheco. Karawagionizm sewilski. Pierwsze bodegones — sceny kuchenne z martwą naturą. Kontrast starzy/młodzi, światłocień.

1623 — Madryt

Protekcja Olivaresa (portret konny generała → zachwyca króla). Zostaje nadwornym malarzem Filipa IV. Dostęp do kolekcji królewskiej: Tycjan, Rubens, Bosch, van Eyck w jednym pałacu.

1628 — Spotkanie z Rubensem

Rubens w Madrycie — namawiał Velázqueza do wyjazdu do Włoch. Inspiracja koloryzmem flamandzkim.

1629–31 — Pierwszy pobyt we Włoszech

Studia nad antykiem, Tycjanem, Guido Renim. Potrety, Kuźnia Wulkana, pejzaże Villa Medici (impresjonistyczne avant la lettre).

1648–51 — Drugi pobyt we Włoszech

Portret Innocentego X — „zbyt prawdziwy" (papież). Romans z Włoszką → Wenus z lustrem. Pobyt przedłuża się, król się niecierpliwi.

1656 — Las Meninas

Arcydzieło. Realność, meta-obraz, lustro, perspektywa. Velázquez domalowuje sobie krzyż Zakonu Santiago (retrospektywnie).

1660 — Śmierć

Wyczerpany obowiązkami dworskimi. 61 lat.

Sewilski okres — bodegones i karawagionizm

🍳

Bodegón — hiszpańska martwa natura ze sceną rodzajową

Typ obrazu: scena kuchenna z osobami przy pracy, na pierwszym planie precyzyjna martwa natura (ceramika, szkło, wiklinowy koszyk, jajka, ryby). Kontrast faktur materialnych, kontrast starość/młodość. Karawagionistyczny światłocień wydobywający bryły z mroku.

Stara kobieta smażąca jajka (ok. 1618) Sewilla. Velázquez namalował moment ścinania się jajka — jak Bernini moment ruchu w rzeźbie. Kontrast: stara kobieta / młody chłopiec. Martwa natura: ceramika, szkło, wiklinowy kosz.
Sprzedawca wody z Sewilli (ok. 1618–22) Wellington Collection, Londyn. Wielka ceramiczna amphora na pierwszym planie, szklany kielich ze złożoną feerią barwną w wodzie, trzy etapy życia w tle: starzec, mężczyzna, chłopiec. Można odczytywać wody (vita activa) lub metaforę przemijania.
Chrystus w domu Marii i Marty (ok. 1618) National Gallery. Podwójna narracja: na pierwszym planie sfrustrowana służąca pracująca w kuchni (martwa natura: jajka, ryby, czosnek), w tle (przez okno lub lustro) — Chrystus u sióstr. Biblijny obraz gatunku rodzajowego.

Malarstwo madryckie — portrety i sceny mitologiczne

Portret Olivaresa (konny, ok. 1634) Prado. Przepustka do dworu — ten portret zobaczył Filip IV. Virtuozeria oddania materii zbroi i stroju.
Los Borrachos / Triumf Bachusa (ok. 1628–29) Prado. „Bachus karawagionistyczny" wśród wieśniaków. Ironia: wśród promilowych chłopów idealizowany bóg wina. Dialog z karawagionistycznym Bachusem.
Kuźnia Wulkana (1630) Prado. Po pierwszym pobycie włoskim. Akty kowali — studia nad rzeźbą antyczną. Apollo (idealizowany à la Guido Reni) przynosi Wulkanowi wieść o zdradzie Afrodyty.
Poddanie Bredy (Las Lanzas, 1634–35) Prado. Zlecony do dekoracji Pałacu Buen Retiro. Przełom ikonograficzny: Velázquez rezygnuje z upokorzenia pokonanych. Generał Spinola kładzie rękę na ramieniu Justusa van Nassaua — gest szacunku. Dwie grupy: Holendrzy (lewo) vs. Hiszpanie z lasami pik (prawo). Propaganda, ale humanistyczna.
Portret Innocentego X (1650) Galeria Doria Pamphilj, Rzym. „Troppo vero" — papież powiedział, że jest „zbyt prawdziwy". Splatający się dialog z Rafaelem i Tycjanem. Francis Bacon miał obsesję na jego punkcie — namalował całą serię Studium do portretu Innocentego X według Velázqueza, nie widząc oryginału.
Wenus z lustrem (ok. 1647–51) National Gallery, Londyn. Jedyny akt kobiecy Velázqueza — możliwy tylko w Rzymie, poza zasięgiem inkwizycji. Akt widziany od tyłu, twarz odbiciu w lustrze — chwyt iluzjonistyczny zaczerpnięty od van Eycka (lustro Arnolfinich).

Portrety dworskie — infantki i dworzanie

🖼️

Portrety na eksport i portrety psychologiczne

Infantki (np. Małgorzata Teresa) — portretowane w różnych etapach życia, wysyłane jako „wizytówki dynastyczne" do przyszłych dworów. Ale Velázquez maluje też ludzi, których nikt mu nie zleca: karłów dworskich, aktora Pabla de Valladolid, Don Sebastiana de Morra. Neutralne tło, portret psychologiczny — rewolucja, którą powtórzy Manet.

Pablo de Valladolid (ok. 1636–37) Prado. Aktor teatralny na absolutnie neutralnym tle bez żadnych akcesoriów — rewolucja portretowa. Manet jeździł do Prado specjalnie by studiować ten obraz.
Don Sebastián de Morra (ok. 1645) Prado. Portret karła dworskiego — z szacunkiem, bez eksponowania deficytów fizycznych. Głęboka psychologia, kontakt wzrokowy. Velázquez „widzi człowieka".

Las Meninas (1656) — arcydzieło meta-obrazu

👁️

Las Meninas — „Damy dworu"

Prado. Velázquez maluje siebie przy wielkim płótnie (które widzimy od tyłu). Infantka Małgorzata Teresa otoczona damami dworu (meninas) i karłami. W lustrze na ścianie — odbicie króla i królowej (modele?). Kto jest przedmiotem obrazu? Infantka? Król oglądający płótno? My — widzowie stojący w miejscu króla? Meta-obraz, refleksja o naturze malarstwa.

Krzyż Zakonu Santiago na piersi Velázqueza

Kiedy obraz powstawał (1656), Velázquez jeszcze nie był kawalerem zakonu — tytuł otrzymał w 1658. Krzyż został domalowany post factum (przez króla? przez samego Velázqueza?). Symbol: malarstwo = szlachta, nie rzemiosło.

Inni malarze barokowi Hiszpanii

Francisco de Zurbarán (1598–1664)

  • Malarz zakonów — zlecenia klasztorne
  • Asceza, pokuta, mistycyzm
  • Twardość form białych habitów vs. głęboka czerń
  • Biel szat — niemal rzeźbiarska plastyczność
  • Sceny Sv. Franciszka, mnichów w ekstazie

Bartolomé Esteban Murillo (1617–1682)

  • Sewilla — sceny uliczne + dewocyjne
  • Dzieci żebrzące (realizm sewilski)
  • Niepokalane Poczęcie — wizjonerskie, słodkie
  • Miękki sfumato, ciepły koloryt
  • Najbardziej popularny w XVIII–XIX w.

José de Ribera (1591–1652)

  • Działał w Neapolu (pod władaniem Habsburgów)
  • Martyrologia — brutalne sceny męczeństwa
  • Silny karawagionizm: tenebrizm, realizm
  • Św. Bartłomiej, Tytus, Sylen pijany

El Greco (1541–1614)

  • Kreteńczyk w Toledo — pomost Bizancjum–Barok
  • Wydłużone postacie, intensywne kolory
  • Velázquez jeździł do Toledo by studiować El Greca
  • Portret kardynała Niña de Guevara — wzorzec dla portretu Innocentego X

Kluczowe pojęcia

Velázquez Alla prima Bodegón Karawagionizm sewilski Las Meninas Poddanie Bredy Wenus z lustrem Portret Innocentego X Habsburgowie / polityka dynastyczna Mistycyzm hiszpański Zurbarán El Greco Zakon Santiago Meta-obraz (lustro)