Flandria to historyczny region odpowiadający dzisiejszej Belgii oraz częściowo pograniczu belgijsko-holendersko-francuskiemu. W omawianym okresie Flandria należała do monarchii Habsburgów i pozostawała pod panowaniem królów Hiszpanii od połowy XV wieku.
1609mapa hrabstw Flandrii pod panowaniem Hiszpanii
1648pokój westfalski — ustanowienie dwóch odrębnych księstw
2kluczowe miasta: Gandawa i Antwerpia
Kluczowe miasta
Gandawa — miasto historycznie bardzo bogate, wzbogacone na płótnie żeglarskim i suknie. Siedziba banków Medyceuszy. Znana z kościoła Świętego Bawona i przesławnego Ołtarza Gandawskiego (Ołtarza Baranka Mistycznego).
Antwerpia — leżąca na pograniczu Flandrii i Brabancji, tętniąca życiem metropolia. W XV–XVII w. intensywnie się rozwijała. Centrum artystyczne i handlowe epoki. Siedziba pracowni Rubensa.
Bruksela — stolica Belgii, centrum kolekcjonerskie namiestników habsburskich. Arcyksiążę Leopold Wilhelm zgromadził tam wielką kolekcję dzieł sztuki.
02
Historia Flandrii — Habsburgowie i reformacja
Flandria funkcjonowała w cieniu wojen religijnych. Reformacja i kontrreformacja wstrząsnęły regionem, generując krwawe konflikty i kształtując politykę artystyczną. Habsburgowie hiszpańscy poczynali sobie bezwzględnie — traktowali Niderlandy jak kolonię, nakładając wysokie podatki i blokując kariery mieszkańców.
XV w.
Flandria należy do królów Hiszpanii z dynastii Habsburgów. Niderlandy wzbogacają się na handlu, stają się potęgą artystyczną i finansową.
od 1506
Reformacja i kontrreformacja — napięcia religijne narastają między protestanckimi mieszkańcami a ultrakatolickimi Habsburgami.
Bunt Niderlandów
Niderlandy buntują się przeciwko Hiszpanom. Flandria sprytnie opowiada się po stronie Habsburgów, wyłączając się z wojny. Siedem Zjednoczonych Prowincji Północnych (Holandia) rozpoczyna krwawą wojnę 80-letnią.
1648
Pokój westfalski oficjalnie ustanawia dwa odrębne byty: Flandria (przy Habsburgach) i Zjednoczone Prowincje Północne (Holandia). Holandia przeżywa niebywalny rozkwit gospodarczy — „złoty wiek".
Niderlandy w XV w. → Flandria i Zjednoczone Prowincje Północne (Holandia) po 1648 r. Oba regiony rozwinęły odmienną sztukę: katolicka Flandria — barok religijny; protestancka Holandia — malarstwo świeckie, rodzajowe, pejzaż.
03
Kultura flandryjska i sztuka katolicka
Flandryjczycy pozostali katolikami — podobnie jak Hiszpanie. Liturgia katolicka potrzebowała oprawy artystycznej: tworzono dzieła o tematyce religijnej, obrazy ołtarzowe do dekoracji kościołów. Architektura kościołów to zwykle gotyk brabancki (przykład: katedra Świętej Marii Panny w Antwerpii) — wyposażenie aktualizowano w stylu baroku.
Wpływy artystyczne
Wzorce włoskie: Flandryjscy artyści regularnie odbywali podróże do Włoch (Rzym, Florencja, Wenecja). Wykształcony artysta epoki musiał zetknąć się z najlepszą sztuką włoską.
Sobór trydencki: Ikonografia sztuki flandryjskiej kształtowała się pod jego wpływem. Szczególnie poczytny był traktat o świętych obrazach Johanesa Molanusa, skąd czerpano pomysły do cyklów artystycznych związanych z życiem świętych i męczenników.
Relacje z Hiszpanią: Polityczno-kulturalna zależność od Habsburgów oznaczała stały przepływ artystów i zleceń między Flandrią a Madrytem.
Rubens jest uznawany za najważniejszą postać baroku flandryjskiego i jednego z największych artystów w historii. Jego twórczość stała się kwintesencją barokowego przepychu i wyznacznikiem ołtarzowych obrazów epoki.
Celem malarstwa jest w równym stopniu oświecać umysł i łudzić oczy. Złudzenie, jakie ono budzi w oczach, ma podstawę w ich funkcjonowaniu — oczy same nauczyły się, jak mają być wprowadzane w błąd.
— Piotr Paweł Rubens
Kolor jest uchwyceniem wszystkich barw, przez które wzrok postrzega przedmioty. Ma się do rysunku tak jak poezja do wersyfikacji.
— Piotr Paweł Rubens, o kolorze
Charakterystyka twórczości
Podstawowy środek plastyczny: kolor i barwa — Rubens był mistrzem koloru, szlachetnej, głębokiej, wieloaspektowej barwy. Zamaszysty dukt pędzla. Inspirował się wenecjanami, przede wszystkim Tycjanem.
Cielesność i mięsistość: Rubens to „malarz ciała" — jego akty i postacie cechuje haptyczna, zmysłowa cielesność (Rembrandt — „malarz duszy").
Iluzjonizm: Malarstwo ma łudzić oczy — kategoria iluzjonizmu jest kluczową cechą jego podejścia.
Imaginacja: Cenił wyobraźnię jako atrybut malarza, która pozwala wypracować rozwiązania zmierzające do odtwarzania złudzenia rzeczywistości.
Gatunki malarskie w twórczości Rubensa
✝
Malarstwo religijne
Spektakularne sceny — to one uczyniły go nieśmiertelnym. Wyznaczył modelowe układy kompozycyjne ołtarzy barokowych.
⚡
Sceny mitologiczne
Genialne kompozycje mitologiczne — jeden z jego największych atutów.
👤
Portrety
Budował sławę na europejskich dworach jako portrecista potrafiący odtwarzać materiały tkanin i podobieństwo fizjonomiczne z drobną idealizacją.
🏛
Sceny alegoryczne i mitologiczno-historyczne
Mitologia i historia w jednej „orkiestrze". Cykl obrazów dla Marii Medycejskiej.
🌿
Pejzaże
Pod koniec życia — zawsze ze sztafażem figuralnym.
🎭
Sceny rodzajowe / akty
Zwykle de facto portrety żony i dzieci, ujęte swobodnie i kameralnie.
05
Biografia i życie prywatne
dzieciństwo
Rodzina ucieka do Kolonii z powodu wybuchu wojny 80-letniej. Rubens uczy się tam języka niemieckiego. Po powrocie zostaje paziem na dworze księżnej Małgorzaty de Lalang w Antwerpii.
edukacja
Szeroka edukacja humanistyczno-artystyczna. Główny mistrz malarski: Otto van Veen (Venius). Oficjalny egzamin zdany w 1598 r. Studiował historię, literaturę, mitologię, Biblię.
8 lat we Włoszech
Dyplomata i malarz na dworze Gonzagów w Mantui. Intensywne studia sztuki włoskiej (Tycjan, Michał Anioł, Karavaggio). Liczne misje dyplomatyczne, m.in. do Hiszpanii. Opanowanie języka włoskiego i hiszpańskiego.
1608 — powrót do Antwerpii
Wraca jako artysta topowej klasy. Zakłada świetnie prosperującą pracownię. Żeni się z Izabelą Brand. Kupuje luksusowy dom, który rozbudowuje według własnego projektu (mieszkanie + pracownia + kolekcja).
ok. 1623
Dramat: umiera ukochana 12-letnia córka Serena, a wkrótce po niej żona Izabela Brand. Rubens — wdowiec z dwójką synów (Albert, 8 l. i Nikolas, 7 l.) — rzuca się w wir pracy.
ok. 1630
Poślubia Helenę Furman (53 l. on, 16 l. ona). Helena daje mu ciepły dom i rodzinę. Wielokrotna modelka w jego późnych obrazach.
Tryb dnia Rubensa
Wstawał o 4:00 → msza święta → praca w pracowni do południa → obiad z rodziną → praca lub przyjmowanie gości / negocjacje biznesowe → praca do zmierzchu → wieczór z rodziną lub towarzysko. Tytan pracy — człowiek o nieprawdopodobnej dyscyplinie.
Języki i dyplomacja
Rubens władał perfekcyjnie: flamandzkim, niemieckim, włoskim, hiszpańskim, łaciną i zapewne francuskim. Był wielokrotnie wysyłany w misje dyplomatyczne do Francji, Holandii, Anglii, Hiszpanii — jako negocjator i mediator w wojnach niderlandzkich. Ceniony za ogładę, inteligencję i dyskrecję.
Mecenasi i kontakty
Namiestnik Albert VI Habsburg i Izabela Klara Eugenia, Maria Medycejska (wizyta w jego domu w Antwerpii — wielkie wyróżnienie), generał Ambrogio Spinola. Rubens jest zaprzeczeniem stereotypu niezrozumianego artysty żyjącego w biedzie.
06
Warsztat, współpracownicy, studia nad mistrzami
Rubens był doskonałym pedagogiem i organizatorem pracowni. Zatrudniał wyspecjalizowanych asystentów do poszczególnych elementów obrazów:
Jan Brueghel Aksamitny
kwiaty w obrazach Rubensa
Malował Rubensowi kwiaty, następnie usamodzielnił się jako wybitny malarz.
Franz Snyders
martwe natury
Specjalista od martwych natur — uzupełniał kompozycje Rubensa o elementy przyrodnicze.
Anton van Dyck
kompozycje figuralne
Malował postacie ludzkie w pracowni Rubensa, by później stać się jednym z największych portrecistów Europy.
Studia nad mistrzami
🎨
Tycjan
Największy wzór kolorystyczny. Rubens kolekcjonował jego dzieła — do jego kolekcji należał autoportret Tycjana. Podziw dla weneckiej szkoły malarskiej.
💪
Michał Anioł / Laokoon
Muskulatura postaci wzorowana na Michale Aniele i starożytnej grupie Laokoona, którą Rubens studiował na Watykanie. Szkice stały się podstawą sylwetki Chrystusa w „Podniesieniu krzyża".
🕯
Caravaggio
Wielbiciel i propagator — starał się sprowadzić „Madonnę Różańcową" do Antwerpii. Namalował kopię „Złożenia do grobu". Karavaggistyczne kontrasty światła i cienia widoczne w jego dziełach.
📝
Leonardo da Vinci
Dzięki szkicom Rubensa znamy jedyny ślad „Bitwy pod Anghiari" Leonarda — malowidło spłynęło jeszcze za życia artysty z powodu eksperymentu z enkaustą; Rubens wykonał przerys pozostałości.
07
Kluczowe dzieła
✝
Podniesienie krzyża (tryptyk)
Pierwotnie w kościele Świętej Walpurgi w Antwerpii; po jego zniszczeniu przeniesiony do katedry. Chrystus w ekspresyjnej, dynamicznej pozie — diagonala ciała i krzyża wyznacza kompozycję. Muskulatury wzorowane na Michale Aniele i Laokoonie.
✝
Zdjęcie z krzyża (tryptyk)
Katedra w Antwerpii. Trzy panele: lewy — Nawiedzenie (Madonna z zaokrąglonym brzuszkiem spotyka Elżbietę), środkowy — zdjęcie z krzyża na tle wyludnionego krajobrazu, prawy — scena we wnętrzu kościoła. Panele zunifikowane postacią Matki Boskiej. Po lewej mrok i czerń, po prawej rozświetlone niebo.
💑
Autoportret z Izabelą Brand (ok. 1609–1610)
Pinakoteka Monachijska. Widoczne partnerstwo i radość związku. Helena kładzie rękę z pierścionkiem na jego otwartej dłoni — gest równości (w odróżnieniu od „Małżeństwa Arnolfinich" Van Eycka). Roślina capryfolium symbolizuje miłość.
🏰
Cykl dla Marii Medycejskiej
Wielki cykl namalowany podczas pobytu we Francji. Monumentalne płótna alegoryczno-historyczne sławiące królową Francji.
🖼
Autoportret z przyjaciółmi na dworze Gonzagów w Mantui
Pożegnalny wyraz szacunku wobec mecenasów. Młody Rubens zwrócony twarzą do widza.
08
Rubenisci vs. pusiniści
Twórczość Rubensa stała się centrum jednego z najważniejszych sporów estetycznych epoki:
Rubenisci
Podstawowy środek: KOLOR i barwa. Malarskość, ekspresja, emocja. Wzorzec: Rubens i wenecjanie (Tycjan). Dominuje w Akademii w Paryżu — frakcja kolorystów.
kolormalarskośćekspresja
Pusiniści
Podstawowy środek: RYSUNEK i linearyzm. Kolor — tylko dopełnienie. Wzorzec: Nicolas Poussin i szkoła rzymska (Rafael, Michał Anioł). Klasycyzujące podejście do sztuki.
rysuneklinearyzmklasycyzm
Historyczny kontekst sporu
Nie jest to spór nowy — w XV wieku analogiczny podział istniał między szkołą rzymską (Rafael, Michał Anioł — rysunek) a szkołą wenecką (Tycjan — kolor). Spór rubenistów i pusinistów w XVII w. szczególnie podzielił środowiska akademickie w Paryżu.
09
Podsumowanie i następny wykład
Co zapamiętać z tego wykładu
🗺 Flandria = historyczna Belgia, pod panowaniem Habsburgów (najpierw hiszpańskich, potem austriackich)
⚔ Podział Niderlandów: katolicka Flandria (przy Habsburgach) vs. protestancka Holandia (Zjednoczone Prowincje Północne)
🎨 Rubens = kwintesencja baroku flandryjskiego; mistrz koloru, iluzjonizmu i kompozycji ołtarzowych
📚 Rubens był poliglotą, dyplomatą, kolekcjonerem i tytanem pracy (4:00 rano — zmierzch)
🏛 Kluczowe dzieła: „Podniesienie krzyża" i „Zdjęcie z krzyża" w katedrze w Antwerpii
⚖ Spór rubenistów vs. pusinistów = kolor vs. rysunek (analogiczny do Wenecja vs. Rzym w XV w.)
Następny wykład — 11 maja
Holandia — Zjednoczone Prowincje Północne. „Złoty wiek" holenderski, malarstwo protestanckie, pejzaż, martwa natura, sceny rodzajowe. Wielkim rywalem Rubensa na własnych zasadach — Rembrandt.